Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng, thị trường carbon trở thành công cụ kinh tế quan trọng nhằm giảm phát thải khí nhà kính (KNK) và thúc đẩy phát triển kinh tế xanh. Hình thành từ Nghị định thư Kyoto (1997) và được cụ thể hóa qua Thỏa thuận Paris (2015), đến nay, thị trường carbon đã phát triển mạnh trên toàn cầu, với hai loại hình: thị trường bắt buộc (tuân thủ) và thị trường tự nguyện. Các quốc gia và doanh nghiệp có thể mua bán “tín chỉ carbon” để bù đắp phần phát thải vượt mức, qua đó hình thành cơ chế tài chính hỗ trợ chuyển đổi công nghệ và bảo vệ môi trường.

Tuần tra, kiểm tra rừng tự nhiên tham gia thí điểm chi trả giảm phát thải khí nhà kính trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa

Bối cảnh tham gia thị trường carbon của Việt Nam

Thực hiện Thỏa thuận Paris, Việt Nam từ năm 2021 phải giảm phát thải khí nhà kính theo cam kết NDC, với mục tiêu phát thải ròng bằng “0” năm 2050, giảm 30% khí mê-tan vào 2030, giảm và loại bỏ điện than 2030–2040, đồng thời bảo vệ rừng theo COP26. Thị trường carbon trong nước được khởi xướng từ năm 2020 (Điều 139 Luật Bảo vệ Môi trường) và được cụ thể hóa bằng Nghị định 06/2022/NĐ-CP ngày 07/01/2022, quy định giảm nhẹ phát thải, bảo vệ tầng ô-zôn và phát triển thị trường tín chỉ carbon. Lộ trình gồm: 2023–2024 xây dựng cơ sở pháp lý; 2025–2027 giao dịch thí điểm; 2028 vận hành chính thức và kết nối với các sàn quốc tế. Quyết định 01/2022/QĐ-TTg ngày 18/01/2022 xác định danh mục cơ sở phải kiểm kê khí nhà kính.

Với tỷ lệ che phủ rừng cao (42,03%; 13,93 triệu ha, trong đó rừng tự nhiên 10,13 triệu ha, rừng trồng 3,79 triệu ha), Việt Nam có tiềm năng lớn cung ứng tín chỉ carbon rừng. Giai đoạn 2023–2025, Việt Nam đã chuyển nhượng 10,3 triệu tấn CO2 vùng Bắc Trung Bộ cho Ngân hàng Thế giới, nhận 51,5 triệu USD thanh toán cho rừng tự nhiên, trong đó có Thanh Hóa, qua loại hình tín chỉ carbon tự nguyện. Nghị định 107/2022/NĐ-CP ngày 28/12/2022 triển khai thí điểm chuyển nhượng kết quả giảm phát thải (ERPA). Các bước này đưa Việt Nam vào top 15/60 quốc gia có khả năng bán tín chỉ carbon trên thế giới, đồng thời tạo động lực phát triển công nghệ giảm phát thải và nền kinh tế xanh.

Tiềm năng và những kết quả bước đầu khi tham gia thị trường carbon rừng trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa

Thanh Hóa có diện tích tự nhiên lớn (1.111.471 ha) với hơn 647.000 ha rừng (393.000 ha rừng tự nhiên, 254.000 ha rừng trồng, trong đó rừng tre nứa 75.713 ha), độ che phủ rừng 2024 đạt 53,91%, cao hơn mức trung bình cả nước 11%, cùng diện tích trồng rừng hàng năm 10.000–15.000 ha. Đây là tiềm năng lớn để giảm phát thải khí nhà kính, hình thành nguồn tín chỉ carbon rừng, đồng thời nâng cao lợi ích kinh tế, thúc đẩy nền kinh tế xanh và năng lực cạnh tranh xuất khẩu.

Thanh Hóa đã triển khai Kế hoạch hành động REDD+ đến 2030, với mục tiêu giảm 30% phát thải từ mất rừng, suy thoái rừng và tăng trữ lượng carbon rừng bình quân 2,6 triệu tấn CO2/năm, thông qua kiểm soát chuyển đổi mục đích sử dụng rừng, trồng rừng, bảo vệ rừng tự nhiên và phục hồi rừng suy thoái, giữ ổn định 647.000 ha rừng toàn tỉnh.

Từ 2023, Thanh Hóa thực hiện thí điểm ERPA vùng Bắc Trung Bộ (Nghị định 107/2022/NĐ-CP), xác định hơn 365.000 ha rừng tự nhiên tham gia, gồm 31 tổ chức chủ rừng, 36 UBND xã quản lý tạm và 25.031 hộ gia đình, cộng đồng dân cư. Trong giai đoạn 2023–2025, Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng Việt Nam đã chi trả trên 198 tỷ đồng cho các chủ rừng, đảm bảo bảo vệ, phát triển rừng, giảm mất rừng, đồng thời nâng cao thu nhập và cải thiện sinh kế cho người dân. Toàn bộ quá trình chi trả được thực hiện công khai, minh bạch và đúng pháp luật.

Một số vấn đề đặt ra trong công tác quản lý, giám sát và giải pháp phát triển thị trường carbon rừng trong thời gian tới:

Thị trường carbon rừng là lĩnh vực mới, mang tính toàn cầu, nên khi triển khai tại Thanh Hóa và cả nước vẫn tồn tại một số vấn đề: khung pháp lý chưa hoàn thiện; hạ tầng kỹ thuật, năng lực tổ chức, doanh nghiệp còn hạn chế; thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao; nhận thức về lợi ích thị trường còn chưa đầy đủ; phối hợp liên ngành chưa đồng bộ; cần cơ chế giám sát, tuân thủ và quản lý tín chỉ carbon minh bạch, bảo đảm lợi ích cộng đồng.

Để quản lý và phát triển hiệu quả, kiến nghị một số giải pháp trọng tâm:

- Hoàn thiện khung pháp lý và thể chế: Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với các bộ ngành liên quan ban hành quy định, điều kiện kỹ thuật và năng lực để vận hành thị trường carbon, đồng thời thành lập sàn giao dịch tín chỉ carbon.

- Đánh giá, kiểm định carbon: Thực hiện điều tra, đo đạc, thẩm định, chứng nhận tín chỉ carbon cấp quốc gia, cấp tỉnh; xác định hàm lượng carbon trong sản phẩm, tổng hạn ngạch phát thải, phân bổ cho lĩnh vực, doanh nghiệp, địa phương, làm cơ sở thực hiện cam kết giảm phát thải ròng bằng 0 năm 2050 và kết nối với thị trường quốc tế.

- Nâng cao năng lực nguồn nhân lực: Đào tạo cán bộ quản lý và đội ngũ vận hành thị trường carbon, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và quản lý.

- Tăng cường giám sát và minh bạch: Quản lý toàn bộ quá trình từ xây dựng dự án đến giao dịch tín chỉ carbon, bảo đảm công bằng, minh bạch theo pháp luật Việt Nam và cam kết quốc tế.

- Hợp tác quốc tế: Mở rộng quan hệ, học hỏi kinh nghiệm từ các thị trường tiên tiến như Hoa Kỳ, Hàn Quốc, EU; vừa tạo nguồn thu tài chính, vừa nâng cao hiệu quả thực hiện cam kết quốc tế.

- Hỗ trợ chủ rừng và doanh nghiệp: Cung cấp thông tin, phương thức giao dịch, gắn hoạt động sản xuất với lượng khí nhà kính; đẩy mạnh truyền thông, nâng cao nhận thức cộng đồng doanh nghiệp, chủ rừng để sẵn sàng tham gia thị trường carbon trong nước và quốc tế.

Tuần tra, kiểm tra rừng tự nhiên tham gia thí điểm chi trả giảm phát thải khí nhà kính trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa